BestQuickBook

หนังสือบันทึกการเดินทาง อ่านอย่างไรให้ได้มากกว่าแรงบันดาลใจอยากเที่ยว

หนังสือบันทึกการเดินทาง อ่านอย่างไรให้ได้มากกว่าแรงบันดาลใจอยากเที่ยว
ที่มา: Wikimedia Commons

ให้เปลี่ยนคำถามในหัวตอนอ่าน จาก “ที่นี่น่าไปไหม” เป็น “ผู้เขียนมองที่นี่อย่างไร และทำไมถึงมองแบบนั้น” แค่นี้หนังสือเล่มเดิมก็ให้อะไรต่างไปทันที เพราะหนังสือบันทึกการเดินทางที่ดีไม่ได้เป็นแค่โบรชัวร์ฉบับยาว มันคือการได้ยืมสายตาของคนอีกคนไปดูโลก ซึ่งให้อะไรเรามากกว่ารายชื่อสถานที่ที่อยากไปอีกยาว

ปัญหาคือหนังสือแนวนี้มักอ่านเพลินจนจบเล่ม แล้วสิ่งที่ติดอยู่ในหัวมีแค่ภาพสวยๆ กับความรู้สึกอยากออกเดินทาง ซึ่งก็ไม่ผิด แต่ถ้าอยากได้มากกว่านั้น ลองอ่านตามลำดับข้างล่างนี้ดู

อ่านทีละชั้น ตั้งแต่ก่อนเปิดหน้าแรกจนปิดเล่ม

  1. ดูก่อนว่าผู้เขียนเดินทางในฐานะอะไร นักข่าว นักวิชาการ คนที่ย้ายไปทำงาน หรือนักท่องเที่ยวที่ไปไม่กี่สัปดาห์ แต่ละแบบเห็นสถานที่เดียวกันคนละมุม คนที่อยู่นานหลายปีจะเล่าชีวิตประจำวันได้ลึก ส่วนคนที่ผ่านไปสั้นๆ มักจับความรู้สึกแรกพบได้สดกว่า อ่านคำนำหรือประวัติผู้เขียนสักนิดก่อนเริ่ม จะช่วยให้ตั้งความคาดหวังได้ถูก

  2. สังเกตว่าเขียนขึ้นเมื่อไร บันทึกที่เขียนเมื่อหลายสิบปีก่อนเล่าสภาพบ้านเมืองที่อาจเปลี่ยนไปหมดแล้ว อย่าอ่านแบบเอาไปใช้เป็นข้อมูลเที่ยว แต่ให้อ่านเป็นภาพบันทึกของยุคนั้น แล้วเทียบกับสิ่งที่เรารู้ในวันนี้ ความต่างระหว่างสองช่วงเวลานั่นแหละคือเนื้อหาที่มีค่า

  3. แยกให้ออกว่าตอนไหนคือข้อเท็จจริง ตอนไหนคือความรู้สึก ประโยคอย่าง “ผู้คนที่นี่เย็นชา” หรือ “อาหารรสจัดจนกินไม่ได้” เป็นความเห็นของคนคนเดียวในสถานการณ์หนึ่ง ไม่ได้บอกความจริงของทั้งเมือง ขีดเส้นใต้ประโยคแบบนี้ไว้ แล้วลองถามว่าถ้าคนในพื้นที่อ่าน เขาจะรู้สึกอย่างไร

  4. ตามหาคนในพื้นที่ในหนังสือ บันทึกบางเล่มเต็มไปด้วยทิวทัศน์แต่แทบไม่มีเสียงของคนท้องถิ่น บางเล่มให้คนขับรถ เจ้าของร้าน หรือเพื่อนบ้านได้พูดเยอะ สังเกตว่าผู้เขียนให้พื้นที่กับใคร และเล่าคนเหล่านั้นอย่างเคารพหรืออย่างคนนอกที่มองเข้าไป จุดนี้บอกตัวตนของผู้เขียนได้ชัดกว่าคำบรรยายวิวทั้งเล่ม คล้ายกับเวลาเราอ่านชีวประวัติแล้วมองให้ออกทั้งตัวบุคคลและบริบทของยุค

  5. เปิดแผนที่อ่านคู่กัน ไม่จำเป็นต้องเป็นแผนที่ละเอียด แค่ดูว่าเมืองที่ผู้เขียนพูดถึงอยู่ตรงไหน ห่างกันเท่าไร ภูมิประเทศเป็นภูเขาหรือที่ราบ เท่านี้เรื่องเล่าก็มีมิติขึ้นมาก ตอนผู้เขียนบ่นว่าเดินทางสามวันไม่ถึงไหน เราจะเข้าใจทันทีว่าเพราะอะไร

  6. จดสิ่งที่ทำให้ประหลาดใจ ไม่ใช่สิ่งที่สวย สถานที่สวยเราหาดูในรูปได้อยู่แล้ว แต่ประเพณีแปลกๆ วิธีคิดเรื่องเวลา หรือมารยาทบนโต๊ะอาหารที่ต่างจากบ้านเรา คือสิ่งที่หนังสือให้ได้มากกว่ารูป จดสั้นๆ สักสองสามบรรทัดต่อบท พออ่านจบจะเห็นว่าตัวเองได้เรียนรู้อะไรจริงๆ

  7. ปิดท้ายด้วยการถามว่าผู้เขียนเปลี่ยนไปอย่างไร บันทึกการเดินทางที่ดีมักเป็นเรื่องของคนที่ออกเดินทางไปแล้วกลับมาไม่เหมือนเดิม ลองเทียบความคิดของผู้เขียนในบทแรกกับบทสุดท้าย บางครั้งนั่นคือแก่นของหนังสือที่ซ่อนอยู่หลังทิวทัศน์ทั้งหมด

จุดที่นักอ่านมักพลาดกับหนังสือแนวนี้

อ่านแทนการวางแผนเที่ยว บันทึกการเดินทางกับคู่มือท่องเที่ยวทำหน้าที่ต่างกัน ข้อมูลอย่างค่าเข้าชม เวลาเปิดปิด หรือเส้นทางรถ ไม่ควรยึดจากบันทึกส่วนตัวของใคร ถ้าอยากได้ข้อมูลใช้งานจริง แนวคิดเรื่องบทบาทของหนังสือนำเที่ยวเมื่อแอปแผนที่ทำได้เกือบทุกอย่าง จะช่วยให้แยกได้ว่าเล่มไหนควรใช้ทำอะไร

มองข้ามบันทึกแนวเฉพาะทาง นอกจากบันทึกเดินเที่ยวทั่วไป ยังมีบันทึกของคนที่เดินทางด้วยวิธีเฉพาะ เช่น เดินป่า ล่องเรือ หรือปั่นจักรยานข้ามประเทศ บันทึกแนวปั่นจักรยานมักเล่าเรื่องร่างกาย ลม เนินเขา และน้ำใจคนระหว่างทางได้ละเอียดกว่าการเดินทางด้วยรถมาก ใครอยากเห็นภาพว่าเส้นทางที่นักปั่นชอบเขียนถึงเป็นอย่างไร ลองดูเรื่องเส้นทางจักรยานที่ไต่ข้ามสะพานเชื่อมเกาะในทะเลเซโตะของญี่ปุ่น ซึ่งเป็นตัวอย่างที่ดีว่าภูมิประเทศหล่อหลอมเรื่องเล่าอย่างไร

อ่านเฉพาะเล่มหนา บางครั้งเรื่องเล่าการเดินทางที่ดีที่สุดอยู่ในคอลัมน์สั้นๆ ของนิตยสารเฉพาะทางที่คนเขียนรักเรื่องนั้นจริงจัง ใครเคยสงสัยว่านิตยสารสายงานอดิเรกยังมีอะไรให้อ่านในยุคที่ทุกอย่างอยู่บนเน็ต ลองมองมันเป็นแหล่งบันทึกการเดินทางขนาดสั้นที่หาไม่ได้ในเล่มใหญ่

เชื่อทุกความเห็นของผู้เขียนโดยไม่ตั้งคำถาม เมื่อเราชอบสำนวนของใครมากๆ ก็ง่ายที่จะรับความเห็นของเขาเป็นความจริงไปด้วย ทั้งที่ผู้เขียนไปเพียงช่วงสั้นๆ และอาจเจอแค่บางมุมของสถานที่นั้น ถ้าเป็นไปได้ ลองหาบันทึกของคนอื่นที่ไปที่เดียวกัน หรือหางานเขียนของคนในพื้นที่เองมาอ่านเทียบ ภาพที่ได้จะสมดุลขึ้นมาก